Klokken voor Amerika

In de museumzaal Klokken van de Wereld (zaal 6) is deze zomer – naast de wisselexpositie Klokkenroof/Plundered Bells – de tentoonstelling Klokken voor Amerika te zien. Deze bijzondere tweetalige tentoonstelling is gewijd aan de spraakmakende totstandkoming én de recente restauratie van het Netherlands Carillon.

Dat instrument is gehuisvest in Arlington, op een steenworp afstand van Washington DC in Amerika. Vanuit zijn stalen klokkentoren kijkt het uit over Arlington National Cemetery en over de National Mall. Komend najaar wordt de beiaard opnieuw officieel in gebruik genomen.

Aan het Netherlands Carillon ligt een verhaal ten grondslag dat zijn weerga niet kent in de Nederlandse cultuurgeschiedenis. De beiaard is namelijk een samenwerkingsproduct van alle Nederlandse provincies, de overzeese gebiedsdelen en de standsorganisaties van kort na de Tweede Wereldoorlog. De in brons gegoten versieringen en dichtregels op de klokken van dit instrument getuigen daarvan; ze vormen samen een duurzame tijdcapsule van Nederland in de jaren ’50.

Dankbetuiging

Het carillon werd in 1953 aan de Verenigde Staten geschonken als nationale dankbetuiging voor de inzet van de Amerikanen aan de bevrijding van Nederland. Tevens voor de door hen verleende Marshallhulp, zonder welke de wederopbouw nauwelijks had kunnen plaatsvinden.

Het carillon werd gegoten door de drie klokkengieterijen die Nederland op dat moment telde. Dat waren Van Bergen in Heiligerlee (Gr), Petit & Fritsen in Aarle-Rixtel (NB) en Eijsbouts in Asten (NB).

Het carillon werd geïnstalleerd in een modernistische stalen klokkentoren, ontworpen door Joost Boks en vervaardigd door Petit & Fritsen. Het kreeg een plaatsje op de ‘heiligste grond van Amerika’, vlakbij het beroemde Iwo Jima-monument en in één lijn met tal van beroemde monumenten in Washington.

Keerzijde

Maar aan dit positieve verhaal kleeft ook een keerzijde. Want rondom ons goed bedoelde nationale geschenk ging ook veel mis, ging eigenlijk alles mis.
● De financiering was een probleem omdat de Nederlandse bevolking op het moment van schenking nauwelijks Amerikaansgezind was. De Amerikanen hadden ons tegengewerkt in onze koloniale strijd om het behoud van Nederlands-Indië.

● We hadden de campanula graag laten bouwen door de beroemdste Nederlandse architect van dat moment – Gerrit Rietveld – maar die moest worden gepasseerd vanwege zijn voor Amerikanen te linkse sympathieën.

● Bij de officiële aanbieding van het carillon blunderde de Nederlandse ambassade in Washington, omdat het kleinste klokje – dat door Koningin Juliana symbolisch zou worden overhandigd aan president Harry Truman – op het moment suprème zoek bleek te zijn.

Vals

Maar het ergste van alles was, dat de 49 klokken van het Netherlands Carillon niet harmonieerden. Omdat de drie bij het project betrokken klokkengieterijen allen hun eigen procedé volgden, werd hun gezamenlijke instrument geen eenheid. Het klonk vals. In de daarop volgende decennia werden pogingen ondernomen om dat probleem op te lossen. Maar geen daarvan had het gewenste resultaat.

Tot de meest recente poging. In het kader van ’75 jaar vrijheid’ kwamen instanties in de Verenigde Staten en in Nederland overeen om het gehele Netherlands Carillon in 2019/2020 te laten restaureren én uit te breiden tot een 51 klokken tellend ‘grand American carillon’.

De eervolle miljoenenopdracht ging naar Koninklijke Eijsbouts Klokkengieterij in Asten, de enig overgebleven Nederlandse klokkengieterij van de oorspronkelijke makers van het carillon. Speciaal voor dat doel werden alle klokken tijdelijk teruggebracht naar Nederland.

Voor Museum Klok & Peel een uitgelezen kans om er een tentoonstelling aan vast te knopen, waarin het smeuïge verhaal van het Netherlands Carillon in geuren en kleuren wordt verteld.

Terug in Amerika

Intussen zijn de klokken van Arlington inderdaad in Asten opgeknapt en herstemd. Het carillon is uitgebreid met een zware Marshallklok, alsmede met twee kleinere klokjes, genoemd naar Martin Luther King en Eleanor Roosevelt. Het geheel is dit voorjaar teruggebracht naar Arlington en opnieuw geïnstalleerd in de eveneens gerestaureerde klokkentoren.

De officiële oplevering vond begin juni plaats. Bij die gelegenheid strooide beiaardier Luc Rombouts wederom op en top Nederlandse – zelfs Peellandse – klanken over Arlington en Washington DC uit. Hij speelde Het Dorp van Wim Sonneveld, het lied waarvan Friso Wiegersma de tekst schreef als herinnering aan zijn geboortedorp Deurne.

Tentoonstelling

Het miniconcert van Rombouts is terug te zien op een videopost in de tentoonstelling Klokken voor Amerika. Verder te zien in deze expositie:
● alle informatie omtrent het Netherlands Carillon.
● de op schaal nagebouwde klokkentoren van Arlington.
● een videopost waar alle afzonderlijke klokken van het rijk gedecoreerde carillon
digitaal en gedetailleerd kunnen worden bewonderd.
● originele matrijzen van decoraties op de klokken, indertijd ontworpen door de Astense kunstenares Genia van der Grinten-Lücker en vervaardigd door matrijzenmaker Ernest Goyarts uit Weert.
● voor wie het thuis allemaal nog eens wil nalezen is het prachtige boek ‘Klokken voor Amerika’ beschikbaar, geschreven door de Amsterdamse VU-hoogleraar prof. dr. Diederik Oostdijk. Dit boek is te koop in de webshop van Museum Klok & Peel.
● het televisieprogramma Andere Tijden wijdde op zaterdag 17 oktober 2020 een special aan de ‘Klokken voor Amerika’. Kijk de aflevering ‘Klokken voor Amerika’ hier terug.

Tentoongesteld tot 31-12-2021